از قداست تا مقاومت

Maleksabet Ebrahimi

حمله به هیئت مذهبی علقمه در کرج؛

تحلیل جامعه‌شناسانه

در یکی از پرتنش ‌ترین دوران‌های اجتماعی و سیاسی ایران، حمله گروهی از مردم به هیئت مذهبی علقمه در کرج، نه‌ تنها افکار عمومی را بخود جلب کرده، بلکه زنگ خطری جدّی را برای مشروعیّت نهادهای مذهبیِ وابسته به قدرت به‌ صدا درآورده است. این یادداشت تحلیلی، ریشه‌های جامعه‌ شناختی، پیامدهای سیاسی و ابعاد نمادین این رویداد را بررسی و تا حد بضاعت علمی نویسنده واکاوی می‌کند.

خلاصه خبری (News Brief):

در روزهای اخیر، گروهی از شهروندان ایران به هیئت مذهبی علقمه در شهر کرج حمله کرده‌اند. این حادثه، که برخی آن را «توهین به مقدّسات» خوانده‌ اند و برخی دیگر «اعتراض نمادین به همدستی دین و قدرت سرکوب»، در فضایی از نارضایتی گسترده اقتصادی، فرهنگی و سیاسی رخ داده است.

این رویداد می‌تواند نشانگر شکاف روزافزون میان مردم، بویژه نسل جوان، و ساختار دینی- سیاسی حاکم باشد.

در نوشتار پیش ‌رو با نگاهی جامعه ‌شناسانه و اندکی سیاسی به بررسی این اتفاق و نشانه ‌های بحران مشروعیت در جمهوری اسلامی می‌پردازم.

 تحلیل حمله به هیئت مذهبی علقمه در کرج  (خوانشی اجتماعی – سیاسی)

در روزهای اخیر، ویدیوهایی منتشر شده که نشان می‌دهد گروهی از مردم به هیئت مذهبی علقمه در کرج، ایران، با سنگ حمله کرده‌اند. در حالی‌ که برخی آن را به‌ عنوان «هتک حرمت اماکن مقدس» محکوم کرده‌اند، گروهی دیگر این رویداد را به ‌عنوان یک اعتراض نمادین علیه همدستی نهاد های مذهبی با وضعیت سیاسی موجود قلمداد می ‌کنند. این حادثه، فراتر از ارزش شوک ‌آور آن در نگاه اوّل، باید در بستر گسترده ‌تری از وضعیت اجتماعی- سیاسی ایران معاصر تحلیل شود.

 جامعه ‌ای در آستانه انفجار

سالهاست که ایران با بحران‌های درهم ‌تنیده ‌ای دست ‌به ‌گریبان است. اهم این بحرانها بدین قرارند:

• بحران معیشتی ناشی از تورم افسار گسیخته و بیکاری
• بحران مشروعیّت در حاکمیت و بحران جانشینی
• تنشهای فرهنگی میان ارزش‌های مذهبی محافظه ‌کارانه و آرمانهای نسل مدرن و جوان
• سرکوب خشن اعتراضات مدنی.

در چنین محیطی، حتی یک رویداد ظاهراً کوچک – مانند حمله به یک مراسم مذهبی – معنایی فراتر از یک سنگ پرانی ساده پیدا می‌کند و به شاخصی از نارضایتی عمومی بدل می‌شود.

نهادهای مذهبی زیر ذره‌بین

بطور سنتی، هیئتها و شبکه‌ های روحانیت نقش کلیدی در جامعه ایرانی داشته‌ اند. آنها به عنوان مراکز معنوی و مقبول مردمی، ابزارهایی برای همبستگی اجتماعی نیز بوده ‌اند. اما بسیاری از این نهادها، بویژه آنهایی که با حکومت همسو هستند، دیگر بعنوان «مرجع اخلاقی مستقل» از سوی اکثریت مردم دیده نمی‌شوند، بلکه بخشی از ماشین کنترل سیاسی و سرکوب تلقّی شده و می‌شوند. حمله به هیئت علقمه در کرج بازتاب همین تغییر جهت افکار عمومی است و نه صرفاً تعرض به یک مراسم محلی. این حرکت مردمی را میتوان انکار قداست نمادهای دینی که روزگاری مورد احترام مردم بودند تلقی کرد.

گسست نمادین

از منظر جامعه ‌شناسی، چنین اقداماتی را می‌توان در قالب مفهوم «گسست نمادین» درک کرد. زمانی که یک جامعه نه‌ تنها با سیاستهای یک رژیم، بلکه با نمادهای معنوی آن – مساجد، هیئت‌ها و مناسک مذهبی – به مخالفت برمی‌خیزد، این حرکت یک بحران عمیق مشروعیت را عریان ساخته و در مقابل چشم مردم می گشاید. حمله‌ کنندگان در کرج، فراتر از یک مکان، اساس ایدئولوژیک این ساختار را هدف قرار داده‌اند.

مراسم مذهبی یا ابزار ایدئولوژیک؟

مراسم‌ ها و گردهم آیی های مذهبی در ایران امروز اغلب نقش دوگانه دارند. آن‌ها همچنان به بسیاری آرامش معنوی می‌بخشند، اما در عین حال بعنوان کانال‌های فرهنگی برای تبلیغات حکومتی با هدف تقویت روایت‌ های وفاداری و انضباط اجتماعی عمل میکنند و حتی در سرکوب جنبشهای اجتماعی به عنوان لباس شخصی ها فعالانه به حاکمیت دینی مساعدت می رسانند. ماجرای هیئت علقمه این پویایی جدید را برجسته می‌کند که شهروندان جوان و سرخورده، این مراسم را نه به چشم پناهگاه‌ های ایمان، بلکه بعنوان ابزارهای کنترل حکومتی می‌نگرند.

پاشنه آشیل حکومت

برجسته ‌ترین نکته در این رویداد، انباشت خشم فروخورده در جامعه است. سال‌ها سرکوب سیاسی و فشارهای اقتصادی، جامعه ایران را مانند «بشکه باروت» ساخته است – پرتنش و آماده انفجار. سرکوب‌های پی‌ در ‌پی اعتراضات، از جنبش سبز ۱۳۸۸ تا اعتراضات «زن، زندگی، آزادی» در ۱۴۰۱، بسیاری را واداشته تا مخالفت خود را بطور مستقیم‌ تر و حتی مقدّس‌ ستیزانه تر بیان کنند.

هشدار برای آینده

این حادثه در کرج، هرچند ممکن است در مقیاس کشوری و جهانی ناچیز و محدود باشد، اما در بستر خود بسیار معنادار است. این رویداد نشانه افزایش بی‌اعتمادی ساختاری به نهادهای مذهبی و دولتی و  گویای شکاف عمیق نسلی و ایدئولوژیک بین مردم و حاکمیت است.
ضمنا یادآور نیاز فوری حکومت به پاسخ گویی نه‌ تنها به مشکلات اقتصادی بلکه به از خود بیگانگی معنوی جوانان و بسیاری از مردم ایران است.

اگر مسیرهای واقعی برای گفتگو و اصلاحات در ساختار سیاسی کشور گشوده نشوند، این طغیانهای پراکنده ممکن است بزودی به چالشهای گسترده‌ تر و مصمم ‌تری علیه وضعیت موجود و هستۀ سخت قدرت تبدیل شده و دودمانها را بر باد دهد.

نتیجه ‌گیری

حمله به هیئت مذهبی علقمه، چیزی فراتر از یک رویداد منحصر بفرد و مجزا از کل جامعه است. این حمله، شکافی در بنای اقتدار مذهبیِ حکومت است. در جامعه ‌ای که مشروعیت خود را از پیوند دین و سیاست گرفته و میگیرد، چنین اقدامات سرکشانه ‌ای نشانگر یک دگرگونی عمیق است و آن گذار از پرستش و تقاضا به مقاومت فیزیکی است.

ملک ثابت ابراهیمی

30 ماه می 2025 میلادی مطابق با نهم خرداد 1404 خورشیدی